مهندس نوریان: توسعه اکتشافات معدنی، مهمترین کاری است که باید در اولویت ایمیدرو باشد

سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران که به منظور رفع نیازهای کشور به محصولات و فرآورده های معدنی و با تاکید بر بهینه سازی نظام اقتصادی کشور در بخش معادن و صنایع وابسته و همچنین اعمال نظارت بر استفاده از ذخایر معدنی و بهره برداری صحیح و موثر از آنها تشکیل شد؛ درآستانه 18 سالگی است. این سازمان که دوران بلوغ و بروز خود را به خوبی پشت سر گذاشته؛ متولی راهبری توسعه، توانمندسازی و رقابت پذیری بخش معدن و صنایع معدنی و تبدیل منابع و محصولات این بخش به ثروت پایدار کشور است.
در همین راستا  در آستانه 18 سالگی ایمیدرو به سراغ کارشناسان و متولیان این بخش رفته و نظرات آنها را در خصوص عملکرد این سازمان و میزان موفقیت آن در تحقق اهداف اولیه خود جویا شده است. مهندس محمد نوریان مدیرعامل شرکت معدنی و صنعتی چادرملو در گفت و گو با خبرنگار ما با تاکید بر اینکه “توسعه اکتشافات معدنی مهمترین کاری است که باید در اولویت ایمیدرو قرار بگیرد”؛ از پیشنهادات خود به دکتر غریب پور ریاست جدید سازمان ایمیدرو سخن گفت و در ادامه از چالش ها و مشکلات موجود در بخش معدن و صنایع معدنی مطالبی را عنوان کرد که ماحصل این گفت و گو در ادامه می آید:
* جناب آقای نوریان، جنابعالی عملکرد سازمان ایمیدرو طی 17 سال دوران تاسیس تاکنون را چگونه ارزیابی می کنید؟
طی مذاکراتی که با دکتر غریب پور ریاست جدید سازمان ایمیدرو داشتم و همانگونه که خود ایشان هم نظر مساعدی دارد؛ خصوصی سازی در طرح ها و پروژه های سازمان ایمیدرو باید تسریع یابد و به گونه ای برنامه ریزی شود که بتوان کارهای مربوط به خصوصی سازی سریع تر پیش رود. به نظر بنده یکی دیگر از اقداماتی که باید در سازمان ایمیدرو مورد توجه قرار گیرد؛ این است که معدن سنگان هرچه زودتر تعیین تکلیف شود.
پیشنهاد من به ایمیدرو این است که معدن سنگان به یک کنسرسیوم قوی متشکل از فولادی ها و معدنی ها واگذار شود؛ چراکه وقتی قرار است از معدن سنگ آهن منطقه سنگان حدود 17 میلیون تن کنسانتره تولید شود؛ حدود 40 میلیون تن سنگ آهن با عیار بالا باید از معدن استخراج و به کارخانه فرآوری تحویل داده شود. البته 40 میلیون تن سنگ آهن مقداری هم باطله دارد. در نتیجه این میزان حجم بالایی است که باید یکنواخت شده و به کارخانه محصول یکنواخت ارسال شود.
در واقع نمی شود در منطقه سنگان به صورت جزیره ای عمل کرد و هر معدن و یا کارخانه ای در گوشه ای از این منطقه اقدام به استخراج و فرآوری محصول کند. مثلا نمی توان 2 میلیون تن در یک قسمت از معدن و مقداری دیگر هم در قسمت دیگری از معدن اقدام به استخراج کرد. یا اینکه ایمیدرو به عنوان یک شرکت دولتی قاعدتاً نمی تواند خود هم اقدام به استخراج کند و هم تولید. در نتیجه در این مسیر موفقیت چندانی نخواهد داشت؛ لذا به نظر می رسد که با تشکیل یک کنسرسیوم و واگذاری کار به آن در راستای استخراج و فرآوری محصول اقدام شود تا به نتایج مثبتی رسید. در این خصوص می توان از شرکت های چادرملو و یا گل گهر الگوبرداری کرد و چنین کاری را انجام داد؛ اما قاعدتاً سرمایه گذاری سنگینی نیاز دارد. به خصوص از لحاظ زیربنایی و زیرساخت ها سرمایه گذاری سنگینی لازم است. در نتیجه تشکیل یک کنسرسیوم قوی می تواند هم کار را به نحو احسن انجام دهد و هم به گونه ای عمل کند که حرف و حدیثی در کار نباشد و هم اینکه کار به سرعت و با کیفیت بهتری پیش رود.
از سوی دیگر بحث اکتشافات هم باید یکی دیگر از اولویت های مهم ایمیدرو باشد. در واقع ایمیدرو باید به سمت اکتشافات بیشتر حرکت کند که البته به نظر می رسد مدیریت جدید این سازمان دکتر غریب پور هم همین نظر را داشته باشد که انشاء الله در تحقق چنین هدفی موفق خواهد شد.
* به نظر شما ایمیدرو تا چه میزان در راستای تحقق اهداف اولیه خود حرکت کرده و موفق بوده است؟
البته این سوال را باید خود متولیان سازمان ایمیدرو پاسخ دهند که تا چه میزان در تحقق اهدافشان موفق بوده اند. اما در اینجا لازم است بگویم ایمیدرو از لحاظ اینکه یک سازمان توسعه ای بوده تا حدود زیادی به اهداف خود دست یافته است.
در همین راستا ایمیدرو تا جایی که توانسته توسعه هایی را انجام داده است. به طور مثال زمانی ایمیدرو متولی شرکت هایی چون فولاد مبارکه، فولاد خوزستان، چادرملو، گل گهر و حتی شرکت فولاد بود و امور مربوط به این معادن و کارخانه ها رو انجام می داد که با توجه به قانون خصوصی سازی این پروژه ها باید واگذار می شد که امروز همه آنها را واگذار کرده و تا اینجای کار هم موفق بوده است. اما نکته حائز اهمیت در شرایط فعلی این است که اگر در بحث اکتشافات هم بتواند بودجه بیشتری جذب کند و در این مسیر هم همچون سایر موارد موفق تر عمل کند؛ قطعا در خصوص معدن و صنایع معدنی با رونق و توسعه بیشتری مواجه خواهیم شد.
البته هم اکنون دیگر به ایمیدرو هم اجازه این کار را نمی دهند و بودجه ای برای این منظور اختصاص داده نمی شود که بخواهد سرمایه گذاری جدیدی داشته باشد؛ اساساً به صلاح این بخش هم نیست. در نتیجه به راحتی می تواند در هر زمینه ای به بخش خصوصی اعتماد کرده و کار را به این بخش واگذار کند و خود تنها نقش نظارتی داشته باشد.
آنچه که مسلم است اینکه امروز بخش صنعت ایران نیاز به عزم ملی و اتخاذ تصمیمات منطقی بر اساس شرایط واقعی حاکم بر صنایع به ویژه تولیدکنندگان مواد اولیه دارد.
سرمایه گذاران بخش خصوصی هر جا شرایط را مناسب ببینند، وارد می شوند؛ بنابراین سیاستگذاران بخش اقتصاد چه در مجلس و چه در دولت باید دغدغه های سرمایه گذاران بخش خصوصی را در راستای منافع ملی در نظر بگیرند. چراکه حاصل آن خروج از اقتصاد تک محصولی، رونق کسب و کار، اشتغال و رشد اقتصادی خواهد بود.
به عبارتی دیگر توسعه پایدار اقتصادی نیازمند دوراندیشی و تدوین استراتژی است و نباید متاثر از تصمیمات مقطعی و کوتاه مدت و بعضاً سیاسی باشد. دولت برای رونق بخشیدن به بخش معدن و صنعت راهی جزء واگذاری امور به بخش خصوصی توانمند ندارد. دولت باید توان و سرمایه خود را برای ایجاد زیرساخت ها و تدوین برنامه های بلندمدت توسعه مصروف دارد و بنگاه های اقتصادی را به اهل آن واگذار کند.
* به نظر شما ایمیدرو در حال حاضر با چه چالش هایی مواجه است و چه مشکلاتی دارد؟
بودجه دولت مشخص است. قطعا بودجه ایمیدرو هم مشخص و معین است. آنچه که مسلم است اینکه گمان نمی کنم برای ایمیدرو بودجه ای برای سرمایه گذاری های جدید اختصاص یابد. بنابراین قاعدتاً باید پروژه هایی که در اختیار خود دارد را یا واگذار و یا اینکه تکمیل کند. اگر می خواهد این پروژه های نیمه تمام را همچنان در دست خود نگه دارد؛ لذا باید برای تکمیل آنها بودجه ای اختصاص دهد و هرچه سریع تر آنها را به اتمام برساند.
* شما چه پیشنهاداتی برای بهبود عملکرد بخش معدن و صنایع معدنی دارید؟
اخیرا آقای فولادگر نماینده کمیسیون صنایع و معادن مجلس در سخنانی اعلام کرد مجلس قوانینی را برای بخش معدن در نظر خواهد گرفت. در اینجا می خواهم به مجلسی ها پیشنهاد دهم و از آنها خواهش کنم که دیگر هیچ قانونی را وضع نکنند. اگر بخش خصوصی را قبول دارند، اجازه دهند کار خود را انجام دهد. اگر هم بخش خصوصی را قبول ندارند؛ تکلیف خود و ما را روشن کنند و بگویند بخش خصوصی نداریم. چرا دایم انواع و اقسام قوانین را به اسم حمایت و کمک به تولید وضع می کنند، اما همین قوانین باعث آزار و محدودیت و خودتحریمی این بخش شده است. همانطور که طی سال های اخیر برای فولادی ها مشکلات زیادی به وجود آمده است.
این در حالی است که ظرفیت معادن ایران به حدی است که در صورت برنامه ریزی صحیح و سرمایه گذاری مناسب می تواند موجب رونق اقتصادی و توسعه پایدار شود و بهترین گزینه به منظور تحقق اقتصاد مقاومتی در کوتاه ترین زمان به شمار می رود. در واقع ظرفیت معادن ایران قابلیت ارزش آفرینی بالایی دارد، اما مشروط به برنامه ریزی صحیح و مدیریت کارآمد. همینطور نمی توان گفت ما 70 نوع ماده معدنی با 40 میلیارد تن ذخیر قطعی در کشور داریم، اما حمایتی از سرمایه گذاری برای استحصال و فرآوری این مواد معدنی نکنیم.
از طرف دیگر برای ادامه فعالیت دست اندرکاران معدن و صنایع معدنی داخل کشور باید انگیزه و مشوق های لازم را برای آنها ایجاد کرد. از جمله این مشوق ها می توان به ثبات قوانین و مقررات، فراهم کردن زیرساخت های توسعه صادرات، ارائه تسهیلات برای نوسازی تجهیزات و بهره گیری از فناوری های نوین، بهسازی سیستم حمل ‌و نقل و در نهایت واقعی کردن وجوه دریافتی از معادن همچون مالیات، عوارض، بهره مالکانه و حقوق دولتی است. اگر این موانع مرتفع شود، بدیهی است سرمایه گذارها نیز برای ورود به این بخش از صنعت تمایل زیادی نشان می دهند. نباید انتظار داشت که صاحبان سرمایه با وعده و وعید جذب بخش معدن شوند؛ بلکه آنها به رفتار، عملکرد و تصمیمات مسئولان و ضوابط و مقررات محیط کسب و کار نگاه کرد و برای آینده خود تصمیم گیری می کنند.
با اتخاذ تصمیمات کاربردی و راهگشا در شورایعالی معادن و نیز ستاد فولاد کشور، برخی مشکلات از جمله تعیین تکلیف برخی معادن شناسایی شده برای صدور مجوز بهره برداری و نیز عدم دخالت دولت در قیمت گذاری های دستوری از میان برداشته شود.
ما با شناخت از عوامل رشد و توسعه صنعت جهانی باید خودمان را برای رقابت و بقا به تکنولوژی و دستاوردهای جدید مجهز کنیم. دیگر زمانی نیست که تنها به آنچه که در اختیار داریم قناعت کنیم؛ بلکه شناخت و بهره گیری از نوآوری های روز دنیا یکی از ملزومات و لازمه توسعه است که این امر محقق نمی شود الا با افزایش آگاهی و سرمایه گذاری مناسب. دیگر نمی توان ثروت جدید را آنگونه که در مورد معدن و کارخانه بوده است، در محدوده مرزها نگه داشت. سرعت تغییرات از تصور ما هم بیشتر است و ما راهی جز دستیابی به اطلاعات و فناوری و به روزرسانی نداریم.
امروز لازم است متفاوت از آنچه تاکنون برای معادن و صنایع معدنی برنامه ‌ریزی شده است؛ درباره تجهیز، توسعه و مدیریت منابع غنی معدنی کشورمان برنامه ‌ریزی دقیق ‌تر و اصولی ‌تری داشته باشیم. چون ثروت آفرینی و سوددهی در تولید باید با کاهش هزینه ‌ها، افزایش کیفیت و بهره‌گیری از نیروی انسانی متخصص، به کارگیری روش‌ های نوین و به روز و البته ایجاد فضای مناسب کسب و کار صورت پذیرد.
سرمایه ‌گذاری در هر بخش اقتصادی مستلزم امنیت است تا ریسک آن را کاهش دهد که متأسفانه در بخش معدن چندان توجهی به آن نمی ‌شود؛ چراکه با نادیده گرفتن حق ‌و حقوق بخش خصوصی باعث متضرر شدن سرمایه ‌گذاران این بخش شده است. هیچ سرمایه ‌گذاری بدون شناخت از بازار و فضای کسب و کار یک کشور و انجام بررسی ‌های لازم از وضعیت اقتصادی آن کشور اقدام به سرمایه گذاری نمی ‌کند. این در شرایطی است که به زودی کمبود سنگ آهن به یک چالش جدی برای صنایع وابسته تبدیل می شود. چون همانطور که عرض کردم در زنجیره تولید فولاد کشور توازنی وجود ندارد.
* به نظر شما معادن در اشتغالزایی مناطق محروم چه نقشی ایفا می کنند؟
اگر کسی می ‌خواهد دنبال اشتغالزایی باشد، باید معادن را فعال کند. چون در آن صورت هم مواد معدنی مورد نیازمان را از داخل کشور تامین می کنیم؛ هم اینکه در مواردی که واردات داریم، می توانیم با توسعه صنایع مرتبط با معدن‌ علاوه بر تولید شغل، جلوی واردات را هم بگیریم. من فکر می کنم با توجه به پراکندگی معادن حتی معادن کوچک هم می توانند اشتغالزایی قابل توجهی داشته باشند. از طرف دیگر معدن باعث آبادانی مناطق محروم نیز می شود.
به طور مثال ظرفیت اشتغالزایی در مجموعه چادرملو به گونه ای است که در حال حاضر اکثر کارهای شرکت توسط پیمانکاران اجرا می شود و پرسنل چادرملو عمدتاً در قسمت های مالی، اداری، بازرگانی، مهندسی و نظارت مشغول به کار هستند. اکنون بیش از 7 هزار نفر به طور مستقیم در شرکت معدنی و صنعتی چادرملو و واحدهای زیر مجموعه آن مشغول به کار هستند و حدود 42 هزار نفر نیز به طور غیر مستقیم در این مجموعه اشتغال دارند.
* برای دستیابی به اهداف مدنظر در مجموعه چادرملو چه برنامه هایی را در دستور کار دارید؟
اجرای برنامه های استخراج و تولید محصولات، مصرف بهینه انرژی (برق، آب و گاز) در مجتمع های معدنی و صنعتی چادرملو و استفاده از حداکثر ظرفیت ساخت داخل لوازم، تجهیزات و قطعات یدکی مصرفی در مجتمع های تولیدی از جمله اقدامات موثر در این شرکت بوده است. تاکنون بیش از 11 هزار قلم قطعات و لوازم یدکی را از منابع داخلی تأمین و جایگزین قطعات مشابه ساخت خارج کرده ایم.
همچنین برای تولید 55 میلیون تن فولاد با در نظر گرفتن عیارهای متفاوت باید حدود 160 میلیون تن سنگ آهن خام استخراج و فرآوری شود که در حال حاضر این مقدار حدود 80 میلیون تن است.
از طرف دیگر برای 55 میلیون تن فولاد نیاز به 86 میلیون تن کنسانتره آهن است و الان ظرفیت تولید 47 میلیون تن است یعنی تا حدود 7 سال دیگر میزان استخراج سنگ آهن خام باید 2 برابر شود و یا اینکه به واردات آن متکی شویم. نکته مهمتر اینکه برای دسترسی و بهره برداری به منابع جدید سنگ آهن با فرض شناسایی و اکتشافات و دریافت مجوزهای لازم حدود 5 سال زمان و در بخش زیرساخت های 55 میلیون تن فولاد حداقل نیاز به 13 میلیارد یورو سرمایه گذاری است.
نکته قابل اهمیت این است که مجوزهای صادره در چرخه تولید فولاد در کشور نامتوازن است. به طوری که با استناد به آمارهای منتشره وزارت صنایع تاکنون برای تولید سالانه 189 میلیون تن گندله ‌آهن مجوز صادر کرده است. در حالی که برای تولید گندله نیازمند کنسانتره سنگ آهن هستیم؛ بنابراین برای حدود 189 میلیون تن گندله باید حداقل 300 میلیون تن سنگ آهن برداشت شود که بسیار دور از واقعیت است.
در نتیجه اگر روند فعالیت معادن سنگ آهن بر پایه روال فعلی و معمول ادامه یابد، در خوشبینانه ترین شرایط می توانیم به تولید 35 میلیون تن فولاد در سال 1404 دست یابیم. مگر اینکه با رفع موانع مورد اشاره و ایجاد انگیزه لازم برای سرمایه گذاران بخش خصوصی داخلی یا خارجی، زمینه جلب مشارکت آنها برای سرمایه گذاری در بخش معدن و صنایع معدنی فراهم شود.
نکته قابل توجه دیگر در بررسی نامتوازن بودن رشد صنایع فولاد در کشور، موضوع بازار مصرف است. در حال حاضر بازار داخلی قادر به جذب 18 میلیون تن فولاد تولیدی نیست و بازار صادرات نیز به دلیل مشکلات اقتصادی موجود و تحریم ها شرایط مطلوبی ندارد. حال به فرض تحقق تولید 55 میلیون تن فولاد در افق 1404 یعنی 10 سال دیگر آیا بازار فروش داخلی و خارجی برای این میزان تولید وجود دارد؟
بر اساس برآوردهای جمعیتی مرکز آمار ایران بر پایه نرخ فعلی رشد جمعیت ایران در سال 1404 به رقم 85 میلیون نفر می رسد. با توجه به سرانه مصرف فولاد در کشور اگر در بهترین شرایط به حدود 280 کیلو برسد، میزان مصرف داخلی فولاد در سال 1404 به حدود 24 میلیون تن خواهد رسید؛ بنابراین باید برای صادرات مازاد تولید به دنبال بازارهای منطقه ای و جهانی باشیم.
* به نظر جنابعالی تحریم ها تا چه اندازه می تواند در بخش معدن و صنایع معدنی تاثیرگذار باشد؟
تحریم های جهانی تاثیر قابل توجهی در اقتصاد معدن ندارد؛ بلکه همانطور که بارها اشاره کردم بخش اعظم مشکلات ما داخلی است و انتظار داریم نهادهای دولتی و قانونگذاری با درک صحیح مشکلات و شرایط فعلی بخش معدن، برای حل آنها چاره اندیشی کنند.
هنگامی که صحبت از اقتصاد مقاومتی می شود، یعنی باید ملزومات آن را هم فراهم کنیم که نخستین گام تحقق این امر رفع موانع تولید و فراهم کردن زمینه های انگیزشی برای سرمایه گذاری و حرکت به سمت ارزش آفرینی در فعالیت های اقتصادی است.
باید به این نکته توجه کرد که ایجاد ارزش افزوده در هر صنعتی مستلزم شناخت کافی از بازار کسب و کار، برنامه ریزی مبتنی بر واقعیات و به دور از شعارزدگی و فراهم کردن زیرساخت های لازم توسعه است. فعالان بخش معدن هم از این قاعده مستثناء نیستند و الان مهمترین مساله برای فعالان حال حاضر در صنعت سنگ آهن و صنایع معدنی برای توسعه بخشیدن به کسب و کار خود و افزایش بهره وری، تامین منابع مالی است؛ به طوری که بسیاری از طرح ها به دلیل نبود و کمبود منابع مالی معطل مانده اند.
* لطفا در خصوص مشکلات و چالش های پیش روی معدنکاران نیز توضیح بفرمایید؟
یکی دیگر از مشکلات بهره برداران معدنی، نارسایی های بخش حمل و نقل است. نزدیک به 50 درصد از مخارج مربوط به بهره برداری از مواد معدنی از جمله سنگ آهن مربوط به هزینه حمل و نقل است و مشکلاتی در این زمینه وجود دارد؛ بنابراین ناوگان حمل و نقل کشورهم باید همپای توسعه معادن خود را بازسازی کند و با به کارگیری سیستمی روزآمد ضمن تامین نیاز معادن نسبت به کاهش هزینه ها هم اقدام کند.
یکی دیگر از این مغایرت ها این است که دولت از یک طرف در حال تشویق معدنداران سنگ آهن است تا به جای صادرات مواد مورد نیاز صنایع فولاد داخلی را تامین کنند و از طرف دیگر طبق قانون مالیات‌ های مستقیم اگر ما فروش داخلی انجام دهیم مشمول مالیات هستیم، یعنی علاوه بر اخذ مالیات بر ارزش افزوده‌ که هم ‌اکنون 9 درصد است، باید 25 درصد درآمد حاصله خود را نیز به دولت بدهیم چون فروش داخلی کرده‌ایم که همان مالیات بر درآمد است. می بینیم که قوانین و ضوابط مالیاتی کاملاً مغایر با سیاست خودکفایی داخلی است واین باعث شده نه تنها بسیاری از معادن تعطیل شوند؛ بلکه تمایل سرمایه گذاری نیز کاهش یابد. آنچه که مسلم است اینکه حل برخی از مشکلات دور از دسترس نیست و اگر عزم و اراده ای قوی برای رفع موانع معدنی ها و صنایع معدنی در دولت و مجلس به وجود آید، می توان به بقا و رشد این منبع عظیم و ارزش آفرین کشور امیدوار شد.
در همین خصوص مدیران شرکت چادرملو بر توسعه واحدهای تکمیل کننده زنجیره تولید در این شرکت اراده قوی دارند. روند توسعه بخش چادرملو با هدف ایجاد ارزش افزوده در محصولات تولیدی همچنان ادامه دارد و انشالله واحد مگامدول احیاء مستقیم چادرملو که مراحل پایانی خود را طی می کند، به زودی به بهره برداری خواهد رسید. پس از آن 2 طرح مهم تولیدی در دستور کار داریم که شامل طرح احداث کارخانه گندله سازی شماره 2 با ظرفیت تولید سالیانه 4 میلیون تن و سرمایه گذاری 13 هزار میلیارد ریال و همچنین طرح احداث 2 واحد نورد به ظرفیت تولید سالیانه 1 میلیون و 100 هزار تن با سرمایه گذاری 5 هزار میلیارد ریال و کل سرمایه گذاری 18 هزار میلیارد ریال با سهم ارزی 131 میلیون یورو است.##